۱۹ بهمن ۱۳۹۱ ساعت ۰۱:۲۸
نقدی بر فیلم «سر به مهر»

بی‌اطلاعی از نشانی کوی دوست

از ویژگی‌های مثبت فیلم سر به مهر، بازی بسیار خوب لیلا حاتمی در نفش اول این فیلم است که آن را نباید به حساب این گذاشت که تنها بازیگر سطح اول و شاخص فیلم اوست. اگر دیگر نقش‌های فیلم را بازیگرانی مطرح و شاخص ارائه می‌دادند باز هم بازی خوب او به چشم می‌آمد و دست‌کم باید منتظر اعلام نام او به‌عنوان نامزد دریافت سیمرغ بلورین جشنواره سی و یکم بود. هر چند برخی بر این نظرند که کاش فردی دیگر جایگزین وی می‌شد

سعید طاوسی‌ مسرور – سینما انقلاب

اول از نام این فیلم شروع می‌کنم: سر به مهر. نامگذاری خوب حُسنی است که به‌راحتی به دست نمی‌آید. از تعبیر «سر به مهر» معمولاً درباره راز استفاده می‌شود. در این فیلم هم این نام اشاره به راز صبا (با بازی لیلا حاتمی) می‌کند که البته این راز‌‌ همان سر به مهر گذاشتن یعنی نماز خواندن اوست، هر چند این راز در انتهای فیلم سر به مهر نمی‌ماند.

درباره ویژگی‌های فنی و سینمایی فیلم آنچه بیش از همه ناخوشایند بود ریتم کند فیلم و روال یکنواختش بود که کمتر با سکانسی حاوی جذابیت‌های بصری یا دیالوگی که این فضا را بشکند همراه می‌شد (جز در سکانسی که خواهر صبا برای او این بیت را می‌خواند: «چو دیگر نباشد امیدی به شوی، ز گهواره تا گور دانش بجوی!» که جمعیت حاضر در سالن سینما به‌ویژه آقایان را به وجد آورد). در یک نگاه کلی، فیلم سر به مهر فیلمی متوسط است، اما به‌عنوان اولین تجربه کارگردانی هادی مقدم‌دوست نمره قبولی خواهد گرفت. هر چند از کارگردانی که مشاوری چون حمید نعمت‌الله را در کنار خود دارد بیش از این انتظار می‌رفت. انتظار از مقدم‌دوست و حمید نعمت‌الله در مقام نویسنده نیز خیلی بیش از این بود، به‌ویژه وقتی می‌دانیم مقدم‌دوست نویسندگی فیلم بی‌پولی و مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید را در کارنامه خود دارد که هر دو کار را باید در زمره کارهای موفق سینما و تلویزیون دانست، چنان‌که فیلم‌نامه بی‌پولی، که کار مشترک او و حمید نعمت‌الله بود، برنده دیپلم افتخار بهترین فیلم‌نامه در بخش مسابقه بهترین فیلم‌های اول و دوم بیست و هفتمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۸۷) شده است.

از ویژگی‌های مثبت فیلم سر به مهر، بازی بسیار خوب لیلا حاتمی در نفش اول این فیلم است که آن را نباید به حساب این گذاشت که تنها بازیگر سطح اول و شاخص فیلم اوست. اگر دیگر نقش‌های فیلم را بازیگرانی مطرح و شاخص ارائه می‌دادند باز هم بازی خوب او به چشم می‌آمد و دست‌کم باید منتظر اعلام نام او به‌عنوان نامزد دریافت سیمرغ بلورین جشنواره سی و یکم بود. هر چند برخی بر این نظرند که کاش فردی دیگر جایگزین وی می‌شد، مثلاً بازیگری غیر مشهور یا یک نابازیگر و یا بازیگری که با معنویت نماز هم‌خوانی بیشتری داشته باشد. اما به‌نظر می‌رسد بازی او با شخصیتی که قرار است ارائه دهد و با فضای کلی فیلم کاملاً منطبق است و آشفتگی و پریشانی و خجالت و ترس صبا را به‌خوبی به مخاطب ارائه می‌دهد. حاتمی معمولاً سر به زیر دارد که نشان‌دهنده خجالت اوست. این سربه‌زیری نشان از آرامش نیست، بلکه از آشتفگی ذهن و حواس‌پرتی حکایت می‌کند. البته این را هم باید گفت که نوع پوشش خانم حاتمی در جشنواره‌های خارج از کشور یا در برخی فیلم‌ها مانند نارنجی‌پوش شایسته یک بانوی مسلمان ایرانی نیست و این سبب شده که دیدن وی با چادرنماز برای بسیاری از مخاطبان باورپذیر نباشد.

 سر به مهر یک درام اجتماعی است با تم دینی که ظاهراً می‌خواهد در عصر سیطره مدرنیسم پیام بازگشت به سنت بدهد و نماز و یاد خدا را به‌عنوان چاره درد انسان تنها، گرفتار و مشوش این دوره بشناساند. به‌نظر می‌رسد کارگردان در ارائه این پیام موفق نیست، زیرا فیلم از حیث محتوا با اشکالاتی روبه‌روست، از جمله:

ـ این فیلم با جامعه فعلی ما منطبق نیست، زیرا ما دست‌کم فعلاً با سیطره و غلبه مدرنیسم مواجه نیستیم، بلکه با تقابل سنت و مدرنیسم مواجهیم. اگرچه بسیاری از مسائلی که در فیلم می‌بینیم با امروز ما منطبق است، ما هنوز این‌قدر‌ها هم که این فیلم نشان می‌دهد دیجیتالی و وبلاگی نشده‌ایم یا نمازخواندن آن‌قدر‌ها هم سخت نشده است. به‌نظر نگارنده، برخلاف بسیاری از تحلیل‌ها، ما در چند سال اخیر با رشد دین‌داری در جامعه، به‌ویژه در میان جوانان، روبه‌رو هستیم و شواهدی در تأیید این نظر را می‌توان در رهنمودهای رهبر عزیز انقلاب (دامت برکاته) یافت و مظاهر آن را می‌توان در شب‌های قدر، عزاداری‌های محرم و صفر، راهپیمایی‌ها (به‌ویژه نهم دی) یا تشییع علمایی چون آیت‌الله العظمی بهجت و آیت‌الله العظمی آقامجتبی تهرانی (رحمه‌الله علیهما) و نمونه‌هایی دیگر مشاهده کرد.

 در جامعه ما و شاید نزدیکان خود ما، بی‌نمازی یا مسخره‌کردن نمازخواندن مشاهده می‌شود، اما این‌گونه هم نیست که بی‌نماز نتواند نمازخوان شود یا اینکه نشود نماز خواند. تصویری که این فیلم ارائه می‌دهد بیشتر از اینکه مخاطب را دعوت به نمازخواندن کند به مخاطب القا می‌کند نمازخواندن در ایران این روزگار واقعاً خیلی سخت است، چنان‌که صبا هم که یک بی‌نماز بوده و دوستش منیره را به‌خاطر نمازخواندن مسخره می‌کرده، حال که عزمش را جزم کرده همیشه نمازش را بخواند، باز هم موفق نمی‌شود و در آخر فیلم نمازش قضا می‌شود و او قضای نمازش را می‌خواند. من اگر یک بی‌نماز بودم، با دیدن این فیلم بعید بود که نمازخوان شوم؛ تازه توجیهی هم برای نمازنخواند پیدا می‌کردم!

ـ اینکه بالاخره در سی و یکمین دوره جشنواره فجر فیلمی درباره نماز یا به‌قول برخی در ستایش نماز ساخته شود بسیار ستودنی و موجب خشنودی است. شخصاً برای شخصیت آقای‌مقدم دوست نیز بسیار احترام قائلم. اما انتخاب موضوع نماز کاری بسیار حساس است و دقت و همت بیشتری می‌طلبد. سؤال اینجاست که چرا این داستان و شخصیت صبا برای فیلمی در ستایش نماز انتخاب شده‌اند؟ دختری که آشفتگی روانی دارد، ناآرام است و بسیار خجالت می‌کشد، اما جزئیات زندگی شخصی خود را در وبلاگش، که آن را «آرام باش» نامیده، می‌نویسد. او وقتی سراغ نماز می‌رود که در زندگی انواع و اقسام مشکلات روحی، خانوادگی و مالی دارد. خواهرش کور شده و او تقریباً تمام پولش (سه میلیون تومان) را می‌دهد برای درمان خواهرش. پدرش در خانه‌ای روستایی در فضایی دور از هیاهوی تهران با نامادری صبا زندگی می‌کند و صبا در تهران در خانه دوستش لیلا (با بازی خاطره اسدی) مهمان همیشگی است و از این رو همواره خود را زیر منت او می‌داند و احساس بدی دارد. مشکلات صبا مرا به یاد آیه ۱۲۴ از سوره مبارکه طه انداخت: «مَن أعرَضَ عَن ذِکرِی فإنّ لَهُ مَعِیشَهً ضَنکاً…» (هر کس از یاد من رویگردان شود، زندگی تنگ و سختی خواهد داشت). بنابراین، صبا از مشکلات به یاد خدا می‌رسد، اما تنها تحولی که در او حاصل می‌شود این است که نماز می‌خواند. نه رفتار بیمارگونه‌اش بهبود پیدا می‌کند (بلکه بد‌تر می‌شود و نگرانی از قضاشدن نماز به دیگر تشویش‌هایش اضافه می‌شود) و نه سر و وضع و پوشش او. بعد از اولین نماز هم خیلی سریع و بدون یک قطره اشک لیستی از حاجات مادی و دنیایی خود را از خداوند مطالبه می‌کند (در این بین بهترین دعای او این است که خدایا کاری کن که منیره، یعنی‌‌ همان دختری که روزی صبا نمازخواندن او را مسخره می‌کرده، با من آشتی کند). در انتها هم بالاخره وقتی می‌فهمد نمازش قضا شده، خودش را شکست می‌دهد و در سینما وسط فیلم بر می‌خیزد و به خواستگارش پیامک می‌دهد که من رفتم نماز بخوانم. گفتن اینکه انسان نباید اسیر و مغلوب شرایط باشد یا اینکه باید بر نفس خود پیروز گردد خوب است، اما سؤال اینجاست که این خواستگاری که صبا حتی جرئت ندارد به او بگوید که نماز می‌خواند، چه ویژگی‌هایی دارد که صبا به‌عنوان یک نمازخوان همسرش شود؟ تأثیر نمازخواندن در زندگی صبا چیست؟ صبا‌‌ همان صبای تنها و خجالتی و ترسو و روان‌پریش سابق است با‌‌ همان سر و وضع و رفتار. فقط چون نماز می‌خواند، مشکلات زندگی او به‌ظاهر دارد حل می‌شود. فوراً یک خواستگار (فرهاد برادر لیلا، هم‌خانه صبا، که از ازدواج قبلی خود یک بچه هم دارد) از راه می‌رسد که معلوم نیست این خواستگار در صبا چه دیده که او را پسندیده و بعد هم یک کار بی‌خود و الکی پیدا می‌کند و دستیار جناب خواستگار (با بازی خوب آرش مجیدی) در مدیریت تشریفات برج میلاد می‌شود!

 در صحنه‌ای که صبا در مترو سوار شده است، در واگن تبلیغاتی را می‌بینیم که تصویر مهر و تسبیح و سجاده‌های سبز رنگ کربلا در آن درج شده است. شاید کارگردان می‌خواهد این را القا کند که در فضای جمهوری اسلامی با وجود تبلیغات فراوان در رادیو و تلویزیون و حتی واگن‌های مترو و با وجود اینکه ما تشکیلاتی رسمی با عنوان ستاد اقامه نماز داریم، وضعیت نماز این است. باید پرسید این فیلم با این داستان و نحوه شخصیت‌پردازی صبا به چه میزان سبب گسترش فرهنگ نماز می‌شود؟

 به‌نظر نگارنده، برای انتقال مفاهیم دینی، داستان‌هایی روان‌‌تر و شخصیت‌هایی ساده‌تر، اما با پرهیز از آسیب کلیشه‌ای شدن، مناسب‌تر است، چنان‌که در جشنواره گذشته شاهد فیلم خوب و تحسین‌برانگیز «من و زیبا» (ساخته فریدون حسن‌پور) درباره توبه بودیم. حتی برخی فیلم‌ها که غیرمستقیم به معنویت توجه می‌کنند‌ گاه تأثیری بسیار بیشتر و عمیق‌تر از فیلم سر به مهر می‌گذارند که چند بار صدای اذان در آن به گوش رسید یا نمازخواندن و دعاکردن در آن به تصویر کشیده شد. مثلاً می‌توان به فیلم «پشت پرده مه» ساخته پرویز شیخ‌طادی که فضایی معنوی، انسانی و صمیمی دارد اشاره کرد.

ـ به‌زعم نگارنده، در یک ارزیابی کلی، بازنمایی دختران و زنان در این فیلم به‌خوبی انجام نشده است؛ مثلاً صبا نماینده خوبی برای دختران امروزی نیست. می‌شد یک نمونه واقعی‌تر و باورپذیرتر از بی‌نمازانی که نمازخوان شده‌اند عرضه کرد. نگرش فیلم به ازدواج هم مناسب نیست. ملاک‌های خواستگار صبا یا خود صبای نمازخوان‌شده، معیارهای مناسب یا اصیلی برای ازدواج نیستند. به‌علاوه، از فیلم این برداشت می‌شود که هر خواستگار با هر شرایطی یک فرصت برای ازدواج دختران است که نباید بسوزد و هدر برود. تصویر خوبی هم از خانواده هم ارائه نشده است. صبا، هر چند به فکر نابینایی خواهر خود است، اما به‌عنوان یک دختر مجرد روستایی دور از خانواده در تهران زندگی می‌کند و روابط خوبی با پدرش ندارد. به‌علاوه، خواستگار او کسی است که با یک بچه پس از چند سال با همسرش متارکه کرده است. ممکن است کسی بگوید این وضعیت در جامعه ما وجود دارد. بنده منکر این وضعیت نیستم، اما چرا در سینمای ما بیشتر و بیشتر چنین وضعیت‌هایی به تصویر کشیده می‌شود تا یک خانواده سنتی شاداب و موفق؟ اگر کسی با نگاه از بیرون و براساس سینمای ما قضاوت کند، فکر می‌کند ایرانیان مردمانی هستند که انواع مشکلات زندگی آنان را احاطه کرده و در یک کلمه بدبخت هستند. در این فیلم هم، چنین فضایی را در ایران می‌بینیم.

ـ در راستای بحث فوق، اخیراً باب شده که مردم ایران را مردمانی دروغگو جلوه دهند و دروغگویی برخی را تعمیم داده و بر دروغگویی به‌عنوان یکی از خصلت‌‌های ایرانیان تأکید کنند، مثلاً در فیلم «جدایی نادر از سیمین» یا در مجموعه تلویزیونی «راستش را بگو» که عنوان این سریال خود گویاست. متأسفانه در این فیلم نیز صبا حتی بعد از بازگشت به‌سوی خدا و نمارخوان‌شدن مکرراً دروغ می‌گوید و نسبت وبلاگ آرام باش به خودش را انکار می‌کند و انگار نه انگار که…

قبل از کلام پایانی، باید به یکی از پیام‌های مثبت فیلم اشاره کنم و آن «در جریان بودن» است؛ یعنی اگر در جریان شرایط نیستیم، درباره دیگران به‌راحتی قضاوت نکنیم و این یکی از معایب ما و جامعه ماست که این فیلم به ما یادآور می‌شود.

در انتها به شعری از سعدی شیرازی اشاره می‌کنم که در فیلم با صدای دلنشین شهرام ناظری می‌شنویم و نیز در تیتراژ پایانی: «من ‌ای صبا ره رفتن به کوی دوست ندانم/ تو می‌روی به‌ سلامت سلام من برسانی.» هر چند پایان فیلم قدری باز است، اما براساس قرائن موجود در فیلم (مانند سکانسی که صبا عین مداد خودش را برای فرهاد می‌سازد) صبای این فیلم با نمازخواندن به شوهر رسید، اما اینکه به کوی دوست هم خواهد رسید یا نه، معلوم نیست!

  1. بسم الله الرحمن الرحیم
    سلام خیلی نقدتون طولانی بود من نصفشو خوندم مثل اینکه دوست منتقد ما دورو برش رفیقا همه بچه مذهبین اقا جامعه واقعا الان بد شده شاید مردم از درون معتقد باشند ولی متاسفانه مسائل سیاسی و تقابل سیاستمدار بد بودن و مسلمان بودن باعث دین زدگی شدید انها شده ولی بقیه ی نقد و یه کم قبول دارم (گفتم تا نصفه خوندم)
    حالا کلا من این فیلم و دیدم خیلی خوب بود فقط ریتمش کنده بالا خره طبق گفته ی دکتر عباسی همه ی فیلمها که نمیشه خوب از اب دربیاد اینکه یکی جرات کرده با همچین موضوعی فیلم بسازه کل سیمرغارو باید بهش داد .مقدم دوست و نعمت الله خسته نباشید خدا کمکتون کنه .
    یا زهرا

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*