جنبش فکری هنری سنما انقلاب
چرا ویلایی ها را ضد جنگ می نامیم؟

یکی از فیلمهایی که در خصوص موضع اش در مورد جنگ بین کارشناسان و منتقدین اختلاف نظرهایی وجود دارد، فیلم «ویلایی ها» است. «ویلایی ها» عنوان فیلمی است که در سی و پنجمین جشنواره فیلم فجر...

یادداشت سردبیر/ روایتی ضد جنگ از زنان مجاهد

«ژانر جنگی» یکی از ژانرهای سینمایی است که طرفداران بسیاری را در دنیا دارد. پس از جنگ جهانی اول و دوم، نگاه انتقادی به این دو جنگ باعث شکل‌گیری سینمایی در کشورهای غربی موسوم به سینمای «ضد جنگ» شد. ماهیت فیلم‌های ضدجنگ حول محوریت مصائب و گرفتاری‌های جنگ، مشکلات جامعه‌ پس از جنگ و... می‌چرخید و نهایتاً مسائلی را مطرح می‌کرد که با دید منفی و سیاه کارگردان به جنگ و آثار آن تولید شده بود.

پس از آنکه عراق به ایران حمله کرد، گونه جدیدی در سینمای ایران ظهور کرد که محتوای فیلم‌های آن به جنگ اشاره داشت. جنگی که «دفاع مقدس»‌ نامیده شد و ژانر «دفاع مقدس» نامی بود که به فیلم‌های جنگی ایران داده شد. در سالهای پس از جنگ، فیلمهای متعددی در این خصوص ساخته شد؛ اما همان طور که پیش بینی می‌شد، در ایران نیز مانند غرب تمام کارگردانها دست به ساخت آثاری چون «مهاجر»، «دیده‌بان»، «سفر به چزابه»، «از کرخه تا راین» و... نزدند و به سراغ این پرسش رفتند که چرا جنگیدیم؟ و به بیان آثار مخرب جنگ پرداختند. این نوع نگاه در فیلمهایی چون «پاداش سکوت»، «سیزده59»، «ملکه»، «طبل بزرگ زیر پای چپ» و... به خوبی مشهود بود؛ اما تمام کار این نبود، فیلمهایی در ایران ساخته شد، که ظاهراً در ژانر دفاع مقدس می‌گنجید؛ اما در باطن رنگی ضدجنگ به خود داشت.

یکی از فیلمهایی که در خصوص موضع اش در مورد جنگ بین کارشناسان و منتقدین اختلاف نظرهایی وجود دارد، فیلم «ویلایی ها» است. «ویلایی ها» عنوان فیلمی است که در سی و پنجمین جشنواره فیلم فجر، از طرفی توجه بسیاری را به خود جلب کرد و از طرفی دیگر منتقدانی جدی را در مقابل خود دید. طرفداران این فیلم معتقد بودند، به دلایلی چون: نمایش حضور زنان در پشت جبهه ها و نقش آنها در جبهه ها فیلمی در ژانر دفاع مقدس است و از طرفی مخالفان فیلم هم معتقد بودند که این فیلم، ضد جنگ است و روایت مشوشی از جنگ را به مخاطب القاء می‌کند. در ادامه برای تبیین این نظریه به بیان ادله خود می‌پردازیم.

سوژه فیلم «ویلایی ها» شباهت بسیاری به فیلم «ما سرباز بودیم» (we were soldiers) ساخته «رندل والاس» در سال ۲۰۰۲ با بازی درخشان «مل گیبسون» دارد. سوژه‌ای که در هر دو فیلم حکایت از زنانی دارد که در پشت جبهه‌ها، چشم انتظار همسرانشان هستند؛ اما نحوه پرداختن به این سوژه در دو فیلم متفاوت است.

در فیلم «ما سرباز بودیم»، «الیاسِ» فیلم «ویلایی ها»، یک راننده تاکسی است که خبر تلگرافی مرگ سربازان آمریکایی را می‌آورد؛ اما در آن فیلم، جولی -همسر سرهنگ مور با بازی مل گیبسون- از راننده تاکسی ناشی می‌خواهد که تلگرافها را به خودش بدهد تا خبر مرگ همسران را بدهد. جولی و زنان همسایه در 235 روز غیبتِ شوهرشان که مرگ آنها را قطعی می‌دانند،  بدون ذره ای شعار روشنفکری، زنان از رشادتهای شوهرانشان می‌گویند و مدام هم پرچم آمریکا پشت سرشان در قاب است و در پایان فیلم، با بازگشت سرهنگ مور (مل گیبسون)، نامه دلداری به زنانِ بی شوهر می‌نویسد. در این فیلم هر چند این زنان غم بسیاری را تحمل می‌کردند؛ اما هیچ گاه از راه خود پا پس نکشیدند.

اما در «ویلایی ها» ما شاهد این روند نبودیم. پس از انقلاب و بحبوحه دفاع مقدس، مجتمعی به بیمارستان شهید کلانتری تغییر کاربری داد و شهرک مسکونی آن به محل اسکان خانواده‌های رزمنده تبدیل شد. داستان فیلم «ویلایی ها»، روایت زنان و همسرانِ آن رزمنده هاست؛ زنانی که در نزدیکی منطقه عملیات، بسیار فعال و پرتحرک هستند و بعض آنها هم در بیمارستان کار می‌کنند. داستان تا اینجا بسیار مطلوب است؛ اما از اینجا به بعد تردیدهایی را به ذهن متبادر می‌کند. یک ماشین «هایس» که مسئول آوردن و بردن آذوقه و اقلامی است که این زنان  برای مناطق جنگی مهیا می‌کنند، سوژه فیلم می شود؛ اما این هایس علاوه بر این کار مسئولیت دیگری هم دارد و آن اطلاع دادن خبر شهادت رزمندگانی که زنانشان در آن شهرک ساکن هستند. پس طبیعی است که با هر بار آمدن، موجی از نگرانی و اضطراب را در دل زنان ایجاد ‌کند. در «ویلایی ها» نیز مانند «ما سرباز بودیم»، یکی از زنان –خانم خیری- مسئولیت دریافت و رساندن خبر شهادت رزمندگان به زنانشان را بر عهده دارد؛ اما نوع گفتن ها در دو فیلم متفاوت است.

اینجای داستان است که نظریه ضدجنگ بودن فیلم تقویت می شود. برای مثال متن دقیق دیالوگهایی که در این فیلم بدین مطلب اشاره دارد، ذکر می شود. برای مثال در سکانسی که «خانم خیری» مطلع می شود همسر خودش شهید شده، در گفتگویی که با «سیما» داشت، می‌گویند: وقتی هایس، خبر شهادت دیگران را می‌آورد، من خوشحال میشدم که شوهر من نبوده است یا در سکانسی دیگر ماشین هایس مجدداً آمده و خبری را به سیما می‌دهد، همه منتظرند که بفهمند چه کسی شهید شده تا اینکه سیما به محبوبه تسلیت می‌گوید. سیما خدا را شکر می‌کند که شوهرش هنوز زنده است!

یا ­مثلاً در معراج (غسالخانه)، نوع ورود دوربین به معراج بر اساس حقارت پیش می‌رود؛ وقتی سیما وارد می‌شود دوربین از یک سومِ انتهایی محوطه (پایین ترین حالت) پشت سیما حرکت می‌کند و عمداً تصویر اجساد معلوم نیست، سپس وقتی سیما می‌نشیند تازه نمای نیمه بسته از شهدا می‌بینیم؛ اما نه از قاب بالا، بلکه همچنان از منظرِ پایینِ چشم سیمای هراسناک! این نوع نمایش و تصویری که دوربین به حس و فهم مخاطب در سردخانه می‌رساند از سر رجز حماسی نیست، بلکه از سر زجر است. در حالی‌که این سکانس در زمان دفاع مقدس، انتهای اقتدار است.

برای مثال در کتاب «دا» می‌بینیم که نویسنده، چگونه چیدن جنازه شهدا را در حیات بیمارستان، حماسی و مقتدرانه توصیف می‌کند و لرزه بر دل می‌اندازد حتی دل دشمن یا حتی سریال در چشم باد (فصل سوم) که وقتی هر رزمنده‌ای روی زمین می‌افتد، دوربین به جای افقی شدن، عمودی می‌شود تا نشان دهد که شهدا هنوز قائم و زنده هستند.

از دیگر سکانسهایی که می‌تواند ما را بر این مدعا یاری کند، سکانسی است که کودکان خانم خیری با ماسکهایی که بر صورت خود زدند در بین بقیه حاضر می‌شوند. ماسکهایی که به گفته خود خانم خیری چون کم بود، گرفت تا لااقل جان سه نفر (خودش و دو دخترش) را نجات دهد، تا اینکه بقیه ماسکها هم برسد. این حرکت با مفهومی که در فیلمهای جنگی می بینیم مغایرت دارد.(مردن به خاطر حفظ جان دیگران)

در کل شخصیت‌های زن در طول فیلم رشد می‌کنند؛ اما به جای عمیق شدن در وضعیت فاخر و بهشت گونه صبر مقاوم در آن شهرک، به درونیاتِ شبه اعتراف گونه خود رجوع می‌کنند؛ زنها مدام به عقب بر می‌گردند که گویا میل به شهادت و خلق حماسه در وجودشان کشته شده است. خانم خیری که به نمایندگی از همه زنان فعال دوران دفاع ایفای نقش می کند، در نهایت تغییر بسیاری می کند. آیا زن فرمانده خسته شده و دارد فرار میکند؟!

نهایتاً از منظر فیلم، قهرمان خوب (چه مرد و چه زن)، قهرمان مرده است! (همانطور که در برخی از سکانس ها دیوار نوشته هایی بر این مدعا وجود دارد.)

اینها بخشی از دلایلی بود تا بگوییم ویلایی ها فیلمی ضدجنگ است و لو اینکه در لفافه ای از زیبایی ها پیچیده شده است، زیبایی هایی که از منظر خیلی از کارشناسان از نقاط برجسته جنگ است که کمتر بدان اشاره شده است. 



نقل مطالب پایگاه سینما انقلاب، بدون ذکر منبع غیرمجاز است.

دیدگاه ها

1 دیدگاه برای این مطلب تایید شده است.
  • حمید خرمی
    0 0
    خدا قوت...
    مطالب خوبی رو در مورد فیلم ولایی ها پوشش دادید.

    اگر در مورد هر فیلمی، مثل این فیلم، زبده ی نقدهای اصولی رو جمع بکنید عالیه.